02-04-2007
Ekkert land er sagnfræðilegt eyland
Ekkert land er sagnfræðilegt eyland Verkefnið Nýjar evrópskar sagnfræðirannsóknir miðar að því að breyta viðhorfum vísindamanna og almennings til sögu álfunnar.
Verkefnið Nýjar evrópskar sagnfræðirannsóknir miðar að því að breyta viðhorfum vísindamanna og almennings til sögu álfunnar. Um er að ræða eitthvert viðamesta samstarfsverkefni í hugvísindum í Evrópu fram til þessa. Evrópusambandið styrkir rannsóknirnar um nærri 400 milljónir króna á fimm árum. Þátttakendur í rannsóknunum eru alls um 180 frá 31 landi. Það eru Ítalir og Íslendingar sem stýra verkinu.
Guðmundur Hálfdanarson, prófessor í sagnfræði við Háskóla Íslands, er sá sem leiðir þessar rannsóknir af hálfu Íslands en Ann Katherine Isaacs, prófessor í sagnfræði við háskólann í Pisa, af hálfu Ítala.
"Þessi rannsókn kallast CLIOHRES, hún hófst formlega 1. júní 2005 og stendur í fimm ár. Að henni koma 45 háskólar og rannsóknastofnanir í 31 landi Evrópu og Suður-Afríku. Hver skóli eða stofnun tilnefnir fjóra einstaklinga til verksins og er reglan sú að tveir þeirra eru í föstum stöðum og tveir doktorsnemar," segir Guðmundur en auk hans vinnur að rannsókninni hérlendis Anna Agnarsdóttir, prófessor í sagnfræði við HÍ, og þau Ólafur Rastrick og Erla Hulda Halldórsdóttir, doktorsnemar í sagnfræði.
Markmið að breyta viðhorfum
Hugmyndin að baki þessum rannsóknum að sögn Guðmundar var að fá evrópska vísindamenn í ýmsum fræðigreinum til að þróa með sér nýjar aðferðir og leiðir til að rannsaka evrópska fortíð. "Við sjáum þetta sem vettvang fyrir vísindamenn alls staðar að í álfunni til að vinna saman að nokkuð vítt skilgreindum verkefnum sem tengjast sögu álfunnar og markmiðið er að hafa áhrif á og vonandi breyta rannsóknaraðferðum og viðhorfum í Evrópu til fortíðarinnar."
Guðmundur bendir á að sagan hafi átt mestan þátt í að byggja upp og móta þjóðríki Evrópu, en sagan sé því á vissan hátt lokuð innan landamæra hvers ríkis. "Engu að síður eru fræðimenn iðulega að fjalla um sömu atburði en á mismunandi hátt hver innan sinna landamæra og sjá hlutina hver með sínum hætti. Fræðimenn í stærri ríkjunum líta oft á söguna og túlka hana út frá eigin sjónarhóli en það getur verið gott að kynnast sjónarhóli annarra til að sjá í víðara samhengi og út á það gengur þessi rannsókn að hluta til."
Mikill gagnabanki að myndast
Samtals koma um 180 manns víðs vegar í Evrópu að rannsókninni eins og áður segir og er þeim skipt upp í sex hópa, sem hver um sig fjallar um mismunandi svið sagnfræðinnar. "Einn hópurinn rannsakar ríkisvald, lagakerfi og stofnanir, annar völd og menningu, sá þriðji trúar- og heimspekilega þætti, fjórði atvinnu, kyngervi og samfélag, fimmti landamæri og sjálfsmynd og sá sjötti heiminn og Evrópu," segir Guðmundur.
Hóparnir hittast hver í sínu lagi tvisvar á ári á eins konar málþingum þar sem menn bera saman bækur sínar, fara yfir gögn og ræða málin. Allir hóparnir hittast svo á sameiginlegu málþingi einu sinni á ári og var það síðast haldið í Reykjavík í desember á síðasta ári. Til að gera alla þessa vinnu skilvirkari og sýnilegri gefur hver rannsóknarhópur út eina bók á ári og auk þess er gefin út ein sameiginleg bók á ári sem tengir allt verkefnið saman. Allar bækurnar eru gefnar út á ensku og eru aðgengilegar á netinu að sögn Guðmundar. "Markmiðið er að þegar verkefninu lýkur formlega hafi það skilað af sér 50-70 bókum. Í þeim bókum sem hafa komið út er þegar orðinn til mikill gagnabanki sem hægt er að nota með ýmsum hætti í háskólakennslu."
Alþjóðasamstarf mikilvægt
Annað mikilvægt markmið þessara rannsókna að sögn Guðmundar snýr að þátttöku doktorsnemanna í verkefninu. "Við teljum afar mikilvægt fyrir doktorsnema að þeir komist sem fyrst inn í alþjóðlegt rannsóknarumhverfi og venjist því að vinna saman á alþjóðavísu. Það er hreinlega nauðsynlegt fyrir þá upp á framtíðina."
Guðmundur segir að raunar gildi það sama fyrir kennarana, en aðal akkurinn fyrir Ísland sé samt sá að þetta tengir íslenska vísindasamfélagið við það evrópska. "Með þessu samstarfi fáum við að kynnast því að ekkert land er í sjálfu sér eyland, og áttum okkur betur á því að Íslandssagan er ekki einangrað fyrirbæri heldur hluti af Evrópusögunni og alheimssögunni. Með þessu viljum við líka hafa áhrif á það hvernig menn skrifa söguna og mér finnst mikilvægt að við sýnum fram á að Ísland er hluti af alþjóðlegu kerfi vísindarannsókna og að íslenskir vísindamenn standa fyllilega jafnfætis vísindamönnum annarra þjóða."
Sagan ekki náttúruleg þróun
Guðmundur lýsir sögunni sem seigfljótandi fyrirbæri og sagnfræði sé vísindagrein sem lúti öðrum lögmálum en ýmsar aðrar vísindagreinar. "Hún er til dæmis ekki eins og eðlis- og efnafræði þar sem hægt er að gera tilraunir til að sannreyna tilgátur. Í sagnfræði getum við ekki gert tilraunir, við höfum bara þær heimildir sem til eru til að rannsaka."
Og sem dæmi um þær breytingar sem eru að verða á viðhorfum til sögunnar nefnir hann að tilhneigingin hafi verið sú að líta á að það sem gerðist hafi verið óhjákvæmilegt og útkoman sú eina mögulega. "Nú vitum við hins vegar að heimurinn er alltaf að breytast og þróunin hefði getað verið allt öðruvísi. Sagan er ekki náttúrleg þróun heldur hafa mannlegar ákvarðanir haft áhrif á gang hennar á hverjum tíma."
Samtíðin í ljósi fortíðar
Forsvarsmenn CLIOHRES hafa einnig mikinn hug á að sagnfræðin geri sig meira gildandi í þeirri þjóðfélagsumræðu sem fram fer í Evrópu í dag. Guðmundur nefnir í því sambandi að margt af því sem hæst ber í umræðunni í samtímanum á sér sögulegan bakgrunn og það sem tengir okkur saman er sögulegar áherslur. "Á þessu ári erum við til dæmis að skoða fólksflutninga og umræðan í dag bendir til þess að margir hafi á tilfinningunni að þetta sé eitthvað nýtt í sögunni. Fólk hefur alltaf verið á hreyfingu, það er hluti af mannlegu eðli að flytja sig úr stað, eitt af þessu sem rekur okkur áfram."
Hann bendir á að Ísland byggðist í raun á fólksflutningum á sínum tíma; ferli sem tók langan tíma og þá þegar hafi mikil fólksblöndun átt sér stað enda kom það fólk sem hér settist að víða að. "Svo halda sumir að heimurinn sé að farast núna vegna fólksflutninga. Vissulega er þetta vandamál en það er ekki nýtt að heimurinn þurfi að takast á við vandamál, það hefur alltaf verið svo og við þurfum stöðugt að glíma við ný vandamál, án þess að hafa eitthvað að fást við væri lífið lítils virði," segir Guðmundur Hálfdanarson, prófessor í sagnfræði.
ssal
@frettabladid.is
